Pas 47 vjetësh në mërgim, djali i Shahut të rrëzuar po bëhet qendra e vëmendjes ndërkombëtare. Kur babai i tij u arratis në mërgim në Egjipt pas revolucionit të vitit 1979 në Iran, Reza Pahlavi u trajnua si pilot luftarak në Teksas. Tani, politikani i mërguar 65-vjeçar po kërkon një rol të ri dhe po mbështet lëvizjen protestuese në vendlindjen e tij. Ai konsiderohet një nga kundërshtarët më të njohur të Republikës Islamike. Për sundimtarët në Teheran, ai përfaqëson një provokim, nga frika e një ndryshimi të regjimit të mbështetur nga jashtë, për shembull nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në një skenar të tillë, ish-princi i kurorës do të ishte kandidat kryesor për të marrë drejtimin.
Imazh i zymtë i epokës së Shahut
“Për shumë iranianë, ai është një figurë shprese, dikush që kujton një epokë të orientuar drejt së ardhmes nën sundimin e babait të tij, e cila përfundoi me revolucionin e vitit 1979,” thotë gazetarja Moloud Hajizadeh në një intervistë për DW. Hajizadeh është arrestuar disa herë për kritikat e saj ndaj shtypjes së lëvizjeve protestuese. Ajo u arratis nga Irani në vitin 2021 dhe tani jeton në Norvegji.
“Unë kam lindur pas revolucionit të vitit 1979 dhe jam rritur në sistemin arsimor të Republikës Islamike,” thotë gazetarja. “Në shkollë, na jepnin një pamje të zymtë të epokës së Shahut, të karakterizuar nga shtypja, korrupsioni dhe diskriminimi. Por pikërisht këto abuzime i përjetojmë çdo ditë në Iran – dhe situata është përkeqësuar edhe më shumë.”
Vetëm një klasë e vogël e privilegjuar përfiton nga burimet e vendit, ndërsa shumica e shoqërisë jeton në varfëri. “Këto burime shpërdorohen në emër të një ideologjie që nuk i ka sjellë asgjë popullit iranian dhe nuk ka ndjekur asnjë strategji zhvillimi,” shton Moloud Hajizadeh.
A do të kthehet monarkia?
Ngjashëm me të mendojnë shumë iranianë që nuk e mbajnë mend periudhën para vitit 1979. Disa madje akuzojnë brezin e mëparshëm, se me revolucionin shkatërroi të ardhmen e tyre.
Bahareh Hedayat, aktiviste e shquar feministe iraniane dhe politologe, tha në mars 2025: “Shumë njerëz duan që të kthehet monarkia. Rruga që ndoqi Shahu ishte e duhura. Dhe brezi aktual po ndjek ëndrrën e tij.”
Në sytë e shumë iranianëve, Shahu konsiderohet një patriot me plane të mëdha. Midis viteve 1969 dhe 1979, Irani përjetoi një bum ekonomik me norma vjetore të rritjes reale midis 8% dhe 11%. Për më tepër, sistemi arsimor dhe infrastruktura u modernizuan, themele që vazhdojnë të karakterizojnë vendin edhe sot e kësaj dite.
“Sigurisht, jo gjithçka ishte e përsosur, dhe shërbimi sekret Savak godiste ashpër opozitën,” thotë Jamshid Assadi, një ekspert ekonomik iranian, i cili, kur qe i ri, luftoi kundër monarkisë si revolucionar i majtë.
Sot ai jeton në mërgim në Francë dhe mbështet Reza Pahlavin. “Por ajo që erdhi më pas ishte edhe më keq. Në vitet e fundit, lëvizjet e protestës janë shtypur brutalisht, kryesisht, sepse u mungonte një udhëheqje e qartë.”
Opozita jashtë vendit mund të mbështeste lëvizjen protestuese. “Besoj se Princi Reza Pahlavi mund të marrë drejtimin,” thotë Jamshid Assadi. Megjithatë, ai nuk mund t’i bashkojë të gjithë pas vetes, dhe grupet politike me qëndrime antiperëndimore dhe antiizraelite nuk do ta mbështesnin. Prandaj, puna brenda opozitës do të jetë po aq e vështirë sa lufta kundër Republikës Islamike.
“Ka ardhur koha për ndryshim të regjimit.”
Më 26 korrik 2025, Pahlavi u takua me më shumë se 500 mërgimtarë, disidentë, aktivistë dhe përfaqësues të grupeve etnike iraniane në Mynih në “Konventën për Bashkëpunim Kombëtar për Shpëtimin e Iranit.” Princi i kurorës mbështet largimin nga politika e jashtme ideologjike e Republikës Islamike, siç është kërcënimi për të shkatërruar Izraelin.
Sipas ekspertit Assadi, shumica e iranianëve e refuzojnë këtë politikë. Thirrja “As Gaza, as Libani, jetët tona për Iranin!” dëgjohet shpesh në lëvizjet protestuese. Për mbështetësit e tij, Reza Pahlavi mbetet princi i kurorës i Iranit. Megjithatë, tani duket se ai e ka braktisur idenë e rivendosjes së monarkisë. Në disa intervista, Pahlavi ka bërë thirrje që populli iranian të vendosë në një referendum për formën e qeverisjes pas një rrëzimi të mundshëm të regjimit: një republikë me president dhe kryeministër, një republikë parlamentare ose një monarki kushtetuese bazuar në modelin suedez. Edhe figura të tjera të shquara të opozitës e mbështesin këtë ide.
Kundërshtarët e tij e akuzojnë se e njeh pak shoqërinë iraniane pas 47 vjetësh në mërgim. Ai gjithashtu kritikohet për mbështetjen te ndihma e huaj dhe për mosdënimin e sulmeve ushtarake të fundit kundër vendlindjes së tij.
Shirin Ebadi: “Teherani nuk lejon reforma”
Megjithatë, fituesja e Çmimit Nobel për Paqe e vitit 2003, Shirin Ebadi, e mbështet kërkesën e Pahlavit.
Në një mesazh me video për Konferencën e Sigurisë në Mynih (2025), ajo gjithashtu u shpreh në favor të ndryshimit të regjimit: “Qeveria aktuale dhe kushtetuta nuk lejojnë reforma. Për të arritur një qeveri demokratike dhe laike, nuk ka rrugë tjetër përveç rrëzimit të regjimit dhe mbajtjes së një referendumi nën mbikqyrjen e OKB-së.”
Ebadi beson se bashkimi i forcave të opozitës është vendimtar dhe thekson në një intervistë për DW: “Bashkimi është sekreti i fitores sonë. Sapo të kapërcejmë dallimet tona politike, mund ta rrëzojmë regjimin së bashku.” Pahlavi gjithashtu thekson rëndësinë e një opozite të bashkuar dhe nevojën për të fituar mbështetje jo vetëm nga jashtë, por edhe brenda Iranit dhe nga pjesë të aparatit të pushtetit.
Sipas deklaratave të tyre, më shumë se 50.000 dezertorë të mundshëm kanë kontaktuar lëvizjen e tij përmes platformës së saj online. Mbetet për t’u parë se sa prej tyre janë përfaqësues me rang të lartë, për shembull nga klerikët ose Garda Revolucionare.
Reza Pahlavi gjithashtu thekson se lufta për ndryshim duhet të vijë nga brenda vendit. Në një intervistë për transmetuesin britanik Times Radio më 29 korrik, ai deklaroi: “Roli i iranianëve që jetojnë jashtë vendit është të mbështesin aktivistët vendas në mënyrë që ata të mund të veprojnë në momentin e duhur.”/DW