Termocentrali bërthamor i Zaporizhias në Ukrainë, më i madhi në Evropë, po përballet me një nga situatat më të rrezikshme që nga fillimi i luftës. Pas shkatërrimit të linjës së fundit të tensionit të lartë që e lidhte me rrjetin ukrainas, centrali ka mbetur pa furnizim të jashtëm me energji elektrike për më shumë se tre ditë, duke ngritur alarmin për një aksident të mundshëm bërthamor.
Aktualisht, sistemi funksionon vetëm falë shtatë prej 18 gjeneratorëve me naftë, të cilët sigurojnë ftohjen dhe sistemet bazë të sigurisë. Sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA), rezervat e karburantit mjaftojnë për rreth 20 ditë. Por drejtori i saj, Rafael Grossi, paralajmëron se humbja e energjisë së jashtme “rrit ndjeshëm gjasat për një aksident bërthamor”.
Linja e energjisë u shkatërrua të martën në territorin e kontrolluar nga Rusia, e cila akuzon Kievin për bombardime të qëllimshme. Ukraina, nga ana tjetër, e mohon këtë dhe e akuzon Moskën për “shantazh bërthamor”, duke përdorur centralin si kartë presioni politike dhe ushtarake. Greenpeace e ka përshkruar situatën si “një fazë të re kritike dhe potencialisht katastrofike”.
Që prej pushtimit rus në mars 2022, të gjithë reaktorët e Zaporizhias janë në “mbyllje të ftohtë” për arsye sigurie. Megjithatë, Rusia ka shprehur synimin t’i lidhë ata me rrjetin e saj energjetik, gjë që ekspertët e konsiderojnë të realizueshme vetëm në kushte paqeje.
Rreziku i përsëritjes së një “Fukushima” në Evropë
Pas aksidentit të Fukushimës në vitin 2011, rregullatorët evropianë vendosën që çdo central bërthamor duhet të garantojë të paktën 72 orë funksionim pa energji të jashtme. Zaporizhia e ka kaluar tashmë këtë afat, duke hyrë në një skenar që nuk është testuar kurrë më parë.
Në rast se gjeneratorët dështojnë, reaktorët mund të nxehen në mënyrë të pakontrolluar brenda disa javësh, duke rrezikuar shkrirje të bërthamës — një skenar me pasoja katastrofike për rajonin dhe më gjerë.
Kjo çështje ka qenë gjithashtu pjesë e diskutimeve midis ish-presidentit amerikan Donald Trump dhe presidentit rus Vladimir Putin. Trump ka propozuar vendosjen e centralit nën kontroll ndërkombëtar, ndërsa Rusia synon ta integrojë në rrjetin e saj. Për momentin, siguria e Zaporizhias varet nga një ekuilibër i brishtë në mes të një lufte që vazhdon të përshkallëzohet.