Renditja e kompanive më të mëdha në vend, sipas qarkullimit vjetor, “Monitor 200”, për vitin 2024. Zgjerimi i shoqërive po pengohet nga mungesa e fuqisë punëtore të kualifikuar, duke detyruar rritjen e pagave, pa u mbështetur në produktivitet. Shpenzimet për paga dhe sigurime për sipërmarrjet më të mëdha në vend sipas të ardhurave ishin 14% më të larta në vitin 2024. Për krahasim, po të njëjtat shoqëri shtuan të ardhurat me 6%, ndërsa fitimet u tkurrën me 16%. Ekonomia nuk po arrin të diversifikohet përtej sektorëve tradicionalë, duke mbetur e varur nga ndërtimi dhe tregtia. E vetmja risi e 2024-s është rritja e sipërmarrjeve të përqendruara në energjinë e diellit. Turizmi po ndihmon konsumin dhe hotelerinë, por ato mbeten ende jashtë listës së 200 më të mëdhenjve.
Pas më se 30 viteve tranzicion, ekonomia po kalon në një fazë tjetër. Bizneset në vite janë rritur e diversifikuar duke zgjeruar aktivitetin jo vetëm brenda vendit, por në disa raste edhe jashtë tij.
Në fillim të viteve ’90 ishte e lehtë të menaxhoje një sipërmarrje në një treg të uritur.
Në dekadat në vijim, merita, sofistikimi, dinamizmi, por në një vend si Shqipëria edhe lidhjet e duhura, ishin të domosdoshme për të pasur sukses, në një treg ku konkurrenca, shpesh dhe e pandershme, po rritej si nga brenda ashtu dhe nga jashtë, ndërsa informaliteti shërbeu shpesh si avantazh konkurrues.
Pengesat gjatë rrugës, në disa raste ciklike, si maturimi i tregjeve, apo të papritura, si kriza globale e 2008-s, apo pandemia e 2020-s, u kapërcyen relativisht lehtë, me bizneset që jo vetëm ishin të mësuara me vështirësitë, por dhe për shkak të strukturës jo komplekse të pronësisë, e kishin më të lehtë të përshtateshin me shpejtësi, pa nevojën e vendimmarrjes komplekse.
Por, tani biznesi po përballet me një pengesë që është kthyer në tendencë të qëndrueshme: mungesën e fuqisë punëtore.
Modeli i zhvillimit, i orientuar në sektorë pa vlerë të shtuar të lartë, si tregtia apo ndërtimi dhe shfrytëzimi i avantazhit të kostos së lirë të fuqisë punëtore, nuk e ndihmoi vendin të largohej shumë nga pozicioni i vendit të fundit të Europës për të ardhurat për frymë dhe pagat.
Në një formë proteste të heshtur ndaj këtij modeli dhe politikave qeveritare, që nuk arritën të sjellin zhvillimin e pritshëm, emigrimi rifilloi një cikël të ri pas vitit 2016.
Ndryshe nga të ikurit e fillimit të viteve ‘90, emigrantët e rinj, kryesisht të lindurit e pas viteve ‘90, ishin një brez me pritshmëri më të larta nga jeta dhe me shumë mundësi për të lëvizur në një botë që ofron shumë zgjedhje.
Kjo tendencë filloi të krijonte një ngërç në tregun e punës që para pandemisë, por që sa erdhi dhe u bë më e mprehtë vitet e fundit dhe është një shqetësim që bizneset e shprehin në raportet e tyre vjetore të aktivitetit.
Problematika e mungesës së fuqisë punëtore vetëm sa u thellua në 2024-n, duke ndikuar si produktivitetin, ashtu dhe planet e sipërmarrjeve për investime e zgjerime të mëtejshme. Ndërsa Censi i fundit i INSTAT i vitit 2023, gjeti se ka 420 mijë persona më pak se në vitin 2011, tendenca u përkeqësua në 2024-n. Popullsia zbriti në 2.36 milionë banorë.
Për një ekonomi të vogël, kjo do të thotë se gati një e shtata e popullsisë është larguar, me pasoja të rënda si në gjetjen e fuqisë punëtore, kryesisht të të rinjve, ashtu dhe në konsum.
Emigracioni neto (diferenca mes personave që ikin dhe atyre që kthehen) është thelluar në 2021 – 2024, me mesatarisht 30 mijë persona që i ikin Shqipërisë në vit, cikli me më shumë largime të paktën që nga viti 2011, kur INSTAT raporton të dhënat.
Numri i individëve, që largohen për arsye punësimi, ka ardhur në rritje të ndjeshme vitet e fundit. Eurostat raportoi se vetëm në 2022-2024 janë dhënë mesatarisht 20 mijë leje pune në vit, kryesisht në Itali, Greqi e Gjermani, nga rreth 3-4 mijë që jepeshin një dekadë më parë.
Që nga viti 2021, Bashkimi Europian ka dhënë rreth 72 mijë leje qëndrimi për herë të parë për arsye punësimi për shtetasit shqiptarë.
Kjo shifër, që përfshin vetëm ikjet zyrtare, pa llogaritur ata të paregjistruar, që punojnë në të zezë, apo ata që ikin për punësim sezonal, është sa 13% e të punësuarve në sektorin privat jo bujqësor, sipas të dhënave të tjera të INSTAT.
Një popullsi më e reduktuar nuk do të thotë vetëm më pak punonjës, por edhe më pak konsumatorë. Plakja graduale e popullsisë është një tjetër faktor që ndikon dhe riorienton potencialin për të bërë biznes.
Mosha mediane, që ndan popullsinë përgjysmë, arriti në 44.3 vjeç në fillim të vitit 2025, nga 32.6 vjeç që ishte në 2011-n, sipas të dhënave zyrtare të INSTAT, duke iu afruar mesatares së Bashkimit Europian prej 44.7 vjeç.
Bumi turistik që ka përjetuar vendi vitet e fundit ishte një faktor i rëndësishëm që amortizoi deri diku konsumin e munguar nga rënia e popullsisë dhe nxiti një ekonomi, që nuk ka kush po i shërben!
Gjetja e fuqisë punëtore po bëhet një problem gjithnjë e më shqetësues, që po pengon planet e bizneseve për të menaxhuar aktivitetin e përditshëm dhe mbi të gjitha për t’u zgjeruar me investime të reja.
Në kahun tjetër, mungesa e fuqisë punëtore, teksa emigracioni po vijon me ritme të shpejta, ka detyruar kompanitë të rrisin shpenzimet për personelin, që në pjesën më të madhe nuk përkthehet në shtim të produktivitetit, duke ndikuar në performancën afatgjatë.
“Monitor” përpunoi të dhënat e shpenzimeve të personelit për 200 sipërmarrjet më të mëdha në vend sipas të ardhurave. Shpenzimet për paga dhe sigurime për 165 sipërmarrjet nga kjo listë, që i kanë raportuar të dhënat e detajuara në pasqyrat financiare, janë rritur me rreth 14% në 2024-n, në raport me një vit më parë.
Për krahasim, po të njëjtat shoqëri shtuan të ardhurat me gati 6%, ndërsa fitimet u tkurrën me 16%.
Këto të dhëna tregojnë qartë se rritja e kostove të shpenzimeve të personelit nuk është shoqëruar me përmirësimin e rendimentit të punës, por ka qenë e detyruar nga presioni që ka shkaktuar në treg mungesa e fuqisë punëtore.
Edhe tregu i punës nuk po sjell zgjidhje të besueshme për fuqi punëtore nga jashtë dhe për më tepër, kuadri ligjor për këtë lloj zgjidhje është ende i brishtë dhe i paqëndrueshëm.
Deri në vitin 2024, në vend kishte 11.2 mijë të huaj, të pajisur me leje pune dhe vërtetime pune, sipas të dhënave të Agjencisë Kombëtare të Punësimit dhe Aftësive (AKPA). Krahasuar me vitin paraardhës, numri i tyre u rrit me 14%.
Në raport me 2018, numri i punëtorëve të huaj me leje apo vërtetime pune është shtuar 1,7 herë. Pavarësisht rritjes, ky numër përbën vetëm 2% të të punësuarve gjithsej kontribuues në sektorin privat, ku ka gjithsej rreth 560 mijë të punësuar, sipas INSTAT.
Ngërçi i personelit
“Monitor” përpunoi të dhënat e shpenzimeve të personelit për 200 sipërmarrjet më të mëdha në vend sipas të ardhurave. Shpenzimet për paga dhe sigurime për 165 sipërmarrjet nga kjo listë, që i kanë raportuar të dhënat e detajuara në pasqyrat financiare, janë rritur me rreth 14% në 2024-n, në raport me një vit më parë. Për krahasim, po të njëjtat shoqëri shtuan të ardhurat me gati 6%, ndërsa fitimet u tkurrën me 16%. Këto të dhëna tregojnë qartë se rritja e kostove të shpenzimeve të personelit nuk është shoqëruar me përmirësimin e rendimentit të punës, por ka qenë e detyruar nga presioni që ka shkaktuar në treg mungesa e fuqisë punëtore.
Ndryshimet demografike dhe presioni që ato ushtrojnë në konsum po ndikojnë në ecurinë e bizneseve, që po rriten më ngadalë.
Xhiroja e 200 kompanive më të mëdha në vend, në vitin 2024, në renditjen e përvitshme të “Monitor 200”, ishte 1.48 trilionë lekë (rreth 15 miliardë euro), me një rritje prej 5.9% në krahasim me vitin e mëparshëm.
Ecuria e të ardhurave të 200 kompanive më të mëdha ndikohet kryesisht nga sektorë si tregtimi i naftës, energjisë, që janë të lidhura direkt me koniunkturën e çmimeve ndërkombëtare, apo nga ndërtimi, që ka luhatje të forta në varësi të ecurisë së shitjeve të banesave rezidenciale dhe projekteve të infrastrukturës që financohen nga buxheti.
Në vitin 2024, ekonomia ruajti të njëjtat ritme si në vitin 2023 duke u zgjeruar me 3.96%, nga 3.94% vitin e mëparshëm.
Ndryshe nga vitet e mëparshme, kur ndërtimi dhe aktiviteti i pasurive të paluajtshme mbajtën peshën kryesore, në 2024-n, kontributi i tyre erdhi në rënie, sidomos në pjesën e dytë të vitit. Administrata publike ishte një faktor i rëndësishëm që ndikoi në ecurinë e ekonomisë, e nxitur nga rritja e fortë e pagave në administratën publike.
Lexoni edhe: Ndërtimi ngadalëson rritjen, por a po hyn në fazën e maturimit
Kthimi i Shqipërisë në një destinacion turistik mbetet një faktor i rëndësishëm që po riorienton ekonominë drejt shërbimeve, duke amortizuar disi dhe rënien e konsumit nga vendasit, për shkak të emigracionit dhe uljes së fuqisë blerëse pas periudhës me inflacion të lartë.
Pas një inflacioni të lartë në vitin 2022, që arriti në 6.2%, më i larti nga 1998-a dhe që mbeti relativisht i lartë në vitin 2023, në nivelin e 4.8%, presionet u lehtësuan dukshëm në 2024-n.
Krahas presioneve demografike, ekonomia vijoi të vuajë pasojat e një mjedisi jokonkurrues, në shumë raste favorizues për një pakicë, pak investime në teknologji e orientim nga importi, mungesë të investimeve të huaja cilësore dhe vlerë të shtuar të ulët e pagat më minimale në Europë.
Ekonomia po vuan gjithnjë e më fort pasojat e problemeve të saj strukturore, si varësia e lartë nga importet; konkurrueshmëria e ulët e industrisë përpunuese që u bë dhe më e brishtë ndaj importeve; niveli i ulët i sofistikimit dhe vlera e ulët e shtuar e eksportuesve, që i bëri ata më të brishtë ndaj luhatjeve të monedhave; orientimi drejt industrive joproduktive si ndërtimi, që nuk bën asgjë për të ndihmuar në raste krizash; investimet e pakta në teknologjinë e informacionit, që mund të shërbenin si amortizator; si dhe ekonomia informale, që është aq e lartë saqë arrin të zhbalancojë të gjithë treguesit ekonomikë!
Ekonomia mbetet e varur nga konsumi që po bie. Ndërtimet, që nxitën rritjen për disa vite radhazi, nuk dihet se për sa kohë do të vazhdojnë fryrjen, përpara se të fillojnë rënien, teksa ngadalësimi ka mbërritur tashmë.
Industria përpunuese po zëvendësohet gjithnjë e më shumë nga importet dhe sipërmarrjet nuk duken të përgatitura të përballojnë presionin e hapjes së tregjeve, pasi vendi ka nisur një përshpejtim të procesit administrativ që i paraprin integrimin në BE, me një nxitje edhe publike të përfaqësuesve të Komisionit apo nga liderë të vendeve të rëndësishme në BE.
Euro e dobët po u jep goditjen e fundit eksportuesve dhe po ndikon ndjeshëm turizmin, sektorin që po ecte më mirë vitet e fundit.
Edhe në vitin 2024, në renditjen e 200 më të mëdhave, mbizotërojnë sipërmarrjet tregtuese e shpërndarëse, që kanalizojnë importet pranë konsumatorit lokal. Vetëm një duzinë kompanish kanë aktivitet në industrinë përpunuese.
Eksportuesit po vuajnë rënien e Euros, që u ka ulur të ardhurat në monedhën vendase, duke dalë nga lista e të mëdhenjve.
Sipërmarrjet e tregtimit të karburanteve, me shumicë e pakicë, mbizotërojnë në renditjen e “Monitor 200”. Distributorët, që në pjesën më të madhe financojnë importin, sërish zënë një vend kryesor.
Sipërmarrje të tjera kanë thjesht aktivitet tregtar. Ndërtimi, sidomos ai rezidencial, vijon të dominojë në listë. 20% e sipërmarrjeve ndër 200 më të mëdhatë operojnë në ndërtim ose sektorët mbështetës.
Zhvillimi më i dukshëm në renditjen e “Monitor 200” është hyrja e shoqërive që kanë aktivitet në fushën e energjisë diellore, një sektor që po tërheq gjithnjë e më shumë investime së fundmi.
Turizmi është një tjetër aktivitet premtues, por hotelet e mëdha, pavarësisht rritjes, ende nuk janë konsoliduar në nivelin që të plotësojnë kriterin e xhiros për të hyrë në listën e 200 më të mëdhenjve.
Nga 200 sipërmarrjet më të mëdha, sipas qarkullimit vjetor, 66% e tyre raportuan rritje të xhiros në vitin 2024, (me rënie të ndjeshme kundrejt 83% vitin e mëparshëm), 2% ishin hyrje të reja. Për 39% të sipërmarrjeve të renditura në “Monitor 200”, zgjerimi ishte dyshifror (kundrejt 40% vitin e mëparshëm).
32% e kompanive deklaruan rënie të të ardhurave në vitin 2024, në raport me vitin e mëparshëm, të ndikuara nga rënia e çmimeve dhe zhvlerësimi i Euros (nga 17% vitin e mëparshëm).
Kufiri i qarkullimit vjetor minimal të subjekteve që kanë hyrë tek 200 më të mëdhenjtë është rreth 2.4 miliardë lekë, nga 2.2 miliardë lekë vitin e mëparshëm.
Tipike në renditjen e të mëdhave janë kompanitë që deklarojnë xhiro të lartë vjetore, por kanë shumë pak punonjës.
Më shumë sesa një revolucion teknologjik, kjo lidhet me llojin e aktivitetit tregtar, që qarkullon shuma të mëdha nëpërmjet aktivitetit të rishpërndarjes apo shitblerjes, por realisht ka ndikim të ulët në vlerën e shtuar të ekonomisë dhe punësim.
P.sh., një kompani e tillë në listën e më të mëdhenjve në 2024-n raporton të ardhura vjetore prej 5 miliardë lekësh, me shpenzime personeli vjetore prej 2 milionë lekësh, që janë të mjaftueshme vetëm për pagesën e 4 personave me pagë minimale prej 40 mijë lekësh në muaj.
“Monitor 200” ka hartuar, si çdo vit, renditjen e 200 sipërmarrjeve më të mëdha në vend, sipas të ardhurave, bazuar në listën emërore të subjekteve të mëdha të marra nga Tatimet dhe xhirot e deklaruara nga subjektet, në bilancet e dorëzuara në Qendrën Kombëtare të Biznesit (QKB) dhe të dhënave nga vetë kompanitë, të cilat nuk e kanë dorëzuar ende bilancin në QKB.
Në numër mbizotërojnë subjektet me aktivitet në fushën e tregtisë, të ndjekura nga ndërtimi, financa, nafta, industria përpunuese.
Në listën e 200 sipërmarrjeve më të mëdha ka 39 shoqëri ndërtimi, ose të lidhura direkt me të, 21 kompani që tregtojnë karburant me shumicë e pakicë, 62 janë në aktivitetin e tregtimit me shumicë e pakicë, 13 janë në energji (prodhim e tregtim).
Nga sektori i industrisë janë 21 shoqëri./MONITOR
Luiz Ejlli në lamtumirën e fundit për vëllain e Gjestit, ngushëllon personalisht familjen