Komisioni Evropian po përgatit një plan të ri që do t’u mundësojë vendeve kandidate të Bashkimit Evropian të përfitojnë nga një sërë avantazhesh ekonomike përpara anëtarësimit të plotë, me synim përshpejtimin e procesit të zgjerimit dhe nxitjen e reformave.
Sipas propozimit, vendet kandidate do të kenë mundësi të fitojnë gradualisht akses në programe financimi të BE-së, marrëveshje preferenciale tregtare dhe pjesërisht në tregun e përbashkët europian, në varësi të progresit që arrijnë në zbatimin e reformave dhe përafrimin me legjislacionin e BE-së.
Ndryshe nga propozimet e mëparshme, të cilat parashikonin dhënien e disa të drejtave politike përpara anëtarësimit dhe u kundërshtuan nga shtetet anëtare, modeli i ri fokusohet vetëm te përfitimet ekonomike, pa u dhënë vendeve kandidate status të plotë politik brenda unionit.
Komisioni Evropian po harton plane për t’u dhënë vendeve kandidate të BE-së përfitime ekonomike para se ato t’i bashkohen bllokut, ndërsa qeveritë po kërkojnë mënyra për të përshpejtuar zgjerimin pa ulur standardet e pranimit.
Propozimet janë pjesë e shtysës së Komisionit për “integrim gradual” duke shpërblyer kandidatët me qasje më të madhe në BE ndërsa ata zbatojnë reforma, ndërkohë që kërkesat e tyre për anëtarësim janë ende në shqyrtim, sipas dy zyrtarëve që kanë kërkuar anonimitet për të folur mbi diskutimet e brendshme.
Përfitimet që po shqyrtohen përfshijnë qasje në disa programe financimi të BE-së, marrëveshje preferenciale tregtare dhe qasje të pjesshme në tregun e përbashkët para anëtarësimit, me paketën e saktë që do të përshtatet sipas progresit të secilit vend kandidat. Qëllimi është që vendet kandidate të qëndrojnë në rrugën e duhur duke i nxitur për të përparuar me reforma të vështira politikisht, edhe nëse anëtarësimi i plotë mbetet ende vite larg.
Komisioni Evropian po harton plane për t’u dhënë vendeve kandidate të BE-së përfitime ekonomike para se Ndryshe nga idetë e mëparshme për “zgjerim të kundërt”, të cilat do t’u jepnin vendeve të drejta politike para përfundimit të procesit të pranimit (një plan i refuzuar nga kryeqytetet e BE-së), integrimi gradual do të ofronte përfitime ekonomike të ngjashme me anëtarësimin pa i futur vendet në BE përpara se ato të konsiderohen të gatshme.
Propozimi tashmë ka më shumë momentum politik sesa planet e mëparshme. Franca dhe Gjermania, dy fuqi kryesore të BE-së, kanë mbështetur më parë ide të ngjashme për “anëtarësim të pjesshëm” për vendet me afate të gjata pranimi, dhe zyrtarët janë optimistë se kjo qasje do të jetë më e pranueshme sesa skemat e mëparshme.
“Duhet të ketë një integrim ekonomik paralel, por të domosdoshëm,” tha Petras Auštrevičius, eurodeputeti lituanez që hartoi strategjinë e zgjerimit të Parlamentit Evropian. “Parimi ‘më shumë për më shumë’ është i mirëprovuar dhe duhet të përqafohet si mbështetje për ata kandidatë që përparojnë më mirë se të tjerët.”
Komisioni do të kërkojë mbështetjen e kryeqyteteve të BE-së për këtë iniciativë, me shpresën që liderët të miratojnë punën për një kuadër më të gjerë në një Këshill Evropian në tetor ose dhjetor.
Sipas planeve, qasja në përfitime do të jepet rast pas rasti, në varësi të sa shumë çdo vend ka përafruar rregullat e BE-së dhe sa reforma ka zbatuar, tha një zyrtar. Kjo do të përbënte një ndryshim të rëndësishëm nga sistemi aktual, ku shumica e përfitimeve janë të rezervuara vetëm për anëtarët e plotë.
Propozimet vijnë në një kohë kur qeveritë përgjithësisht janë dakord se zgjerimi duhet të ecë më shpejt, veçanërisht në kuadër të sulmeve të Rusisë kundër Ukrainës, por mbeten të kujdesshme për pranimin e vendeve para se ato të jenë plotësisht të përgatitura. Prandaj Brukseli po përpiqet të përshpejtojë procesin duke vendosur edhe masa më të forta mbrojtëse për të qetësuar shtetet skeptike.
Qasja është gjithashtu e krijuar për të mbajtur të angazhuara vende kandidate si Ukraina, anëtarësimi i së cilës ka gjasa të zgjasë me vite pavarësisht mbështetjes së fortë politike, pa premtuar anëtarësim të shpejtë.
Vendet do të duhet të “rrisin gradualisht” qasjen në përfitime ndërsa zbatojnë reformat, tha një zyrtar tjetër, duke ndihmuar në qetësimin e qeverive që shqetësohen për dhënien e privilegjeve të anëtarësimit për vendet jo-anëtare.
Pas një takimi me zyrtarë moldavë të hënën, Komisioni tha se do të ndjekë si procesin e pranimit të vendit ashtu edhe “thellimin e integrimit gradual të Moldavisë në Bashkimin Evropian”. Moldavisë tashmë i është ofruar qasje në Zonën Unike të Pagesave në Euro (SEPA), marrëveshje roaming të BE-së dhe programe mbështetjeje kulturore.
Momenti për reformën më të gjerë të zgjerimit ka qenë i dobët. Edhe pse liderët e BE-së ranë dakord në samitin në Mal të Zi këtë muaj se procesi i pranimit duhet të përshpejtohet, diskutimet për mënyrën e realizimit të tij kanë humbur vrullin.
BE-ja aktualisht ka nëntë vende kandidate zyrtare. Mali i Zi shihet gjerësisht si më pranë anëtarësimit, ndërsa Ukraina dhe Moldavia kanë hapur negociatat e pranimit. Të tjera, përfshirë Serbinë, Turqinë dhe Gjeorgjinë, kanë hasur ngecje në proces.
Ndërsa integrimi gradual synon ta bëjë pranimin më tërheqës, si Ukraina ashtu edhe Mali i Zi kanë kundërshtuar idenë e “anëtarësimit të pjesshëm” të propozuar nga Franca dhe Gjermania, duke argumentuar se nuk duhet të zëvendësojë anëtarësimin e plotë.
Pas dështimit të propozimeve të mëparshme të Komisionit për “zgjerim të kundërt”, Komisionerja për Zgjerimin Marta Kos tha se tani u takon qeverive të vendosin si të ecet përpara me debatin.
Kancelari gjerman Friedrich Merz është mes liderëve që po shtyjnë për qasje alternative dhe kishte planifikuar ta ngrinte këtë çështje në samitin e Këshillit Evropian javën e kaluar. Por agjenda u zgjat dhe nuk mbeti kohë për një diskutim thelbësor, sipas tre zyrtarëve. Liderët pritet t’i rikthehen çështjes në mbledhjen e tetorit.
Një diplomat i përfshirë në bisedime tha se zyrtarët po përpiqen të kompensojnë një “dekadë të humbur” reformash në zgjerim, ndërsa përballen me rezistencën e qeverive që duan të sigurohen se vendet kandidate zbatojnë reforma të vërteta para anëtarësimit.
Kos tha për Politico më herët këtë muaj se Komisioni po zhvillon gjithashtu masa të reja mbrojtëse që do të “godasin fort” nëse vendet anëtare të ardhshme devijojnë nga demokracia ose shteti i së drejtës pas anëtarësimit, një tjetër përpjekje për të bindur qeveritë se BE-ja mund të përshpejtojë zgjerimin pa dobësuar standardet e saj./Politico