Brezi i ardhshëm i së majtës joliberale po fiton terren.
Ka ardhur koha për t’iu kundërvënë
Gjenerates Z
The Economist
Diçka e re po lëviz në të majtën. Një brez i ri socialistësh dëshiron të ribëjë ekonominë me kontrolle çmimesh, taksa të rënda mbi pasurinë dhe një valë shtetëzimesh. Të nxitur nga zemërimi për Gazën, ata po fitojnë votues me një ritëm të frikshëm. Shumë prej tyre kanë dalë në pah vetëm së fundmi, si Zack Polanski, i cili drejton Partinë e Gjelbër në Britani, apo Zohran Mamdani, kryetari i bashkisë së Nju Jorkut. Të tjerë janë figura politike të vjetra: shtatëdhjetëvjeçari Jean-Luc Mélenchon po tenton për herë të katërt presidencën franceze, por mbështetja e të rinjve rreth të njëzetave, ose “Gjeneratës Z” e ka vënë sërish Pallatin Elysee në horizontin e tij.
Quajeni socializëm i Gjeneratës Z. Jo sepse të gjithë përkrahësit e tij janë të rinj, apo sepse është diçka e re që të rinjtë të anojnë majtas, por sepse është marka e së majtës, e krijuar për epokën e TikTok-ut, që mbështesin revolucionarët e rinj të sotëm.
Harrojini idealet e rënda kolektiviste apo rrëmbimin e mjeteve të prodhimit. Socializmi i Gjeneratës Z është një doktrinë e tipit: “unë i pari”. Ndryshimi klimatik dhe raca, shqetësimet kryesore të viteve 2010 dhe fillimit të viteve 2020, tani janë shumë më pak qendrore. Edhe çështjet sociale janë zbehur, përveç Gazës.
Zemërimi për inflacionin, strehimin dhe inteligjencën artificiale i ka zëvendësuar të gjitha me diçka më të ashpër. “Ky vend është i mbushur me pasuri”, thotë Avi Lewis, lideri i sapozgjedhur i Partisë së Re Demokratike në Kanada, një vend ku produktiviteti ka qenë pothuajse i pandryshuar për një dekadë. “Mund të kemi gjëra të bukura.” Të thuash se çmimet duhet të kufizohen për të ulur faturat, ndërsa dikush tjetër paguan për shërbimet publike, është një mesazh joshës dhe që shpërndahet kollaj.
Shumë nga ankesat që nxisin socialistët e Gjeneratës Z burojnë nga probleme reale. Inflacioni ka qenë tepër i lartë, qiraja në qytetet e mëdha shpesh është bërë e papërballueshme dhe inteligjenca artificiale mund të përmbysë tregun e punës. Shpërfillja e këtyre shqetësimeve do të ishte budallallëk. Megjithatë, socializmi i Gjeneratës Z gabon në mënyrën se si duhen zgjidhur problemet e kapitalizmit. Atij duhet t’i bëhet rezistencë, sepse është një kërcënim i thellë për mirëqenien.
Asnjë vend nuk i ka socialistët e Gjeneratës Z krejt njësoj. Realitetet e pushtetit kanë detyruar disa prej tyre, si Mamdani, të bëhen më të moderuar. Por në përgjithësi ata bien dakord mbi tre parime thelbësore.
Së pari, se rritja ekonomike bën pak për të ndihmuar njerëzit e zakonshëm. Mendësia e tyre është me rezultat zero, ku një përfundim më i mirë nuk vjen nga krijimi i më shumë pasurie, por nga marrja e saj: pasi kanë frikë se një grup baronësh, shumë shpejt do ta kontrollojë në shkallë të gjerë.
Së dyti, se shpenzimet mund të paguhen nga të pasurit. Dikur e majta kërkonte taksa më të larta për të gjithë; socialistët e Gjeneratës Z kërkojnë përfitime të financuara nga miliarderët.
Parimi i tretë është një armiqësi e jashtëzakonshme ndaj sipërmarrjes private. Socialistët e Gjeneratës Z nuk kanë interes të lënë tregun të funksionojë dhe të rishpërndajnë të ardhurat. Ata do të donin që pjesë të mëdha të jetës së përditshme, nga strehimi te dyqanet ushqimore, të qeveriseshin me diktat shtetëror.
Politika ka pasur gjithmonë skajet e saj të çuditshme. E djathta ekstreme nuk është më pak e marrë, dhe është më e rrezikshme. Por ajo që është kaq shqetësuese te socialistët e Gjeneratës Z, është se sa thellë po depërtojnë idetë e tyre në qendrën e majtë. Të dëshpëruar për të konkurruar, madje edhe demokratët kryesorë në Amerikë tani propozojnë skema të çmendura si përjashtimi i më shumë se gjysmës së tatimpaguesve nga tatimi federal mbi të ardhurat. Në Britani, Partia Laburiste, pasi fitoi pushtetin me një platformë centriste, është trembur nga të Gjelbrit dhe po ringjall etjen e saj për taksa më të larta dhe kontroll shtetëror. Gjithnjë e më shumë, idetë e socialistëve të Gjeneratës Z mund të fitojnë edhe kur kandidatët e tyre humbasin.
Ky është një lajm i keq. Kontrollet e qirasë do ta përkeqësonin mungesën e banesave duke shkatërruar nxitjen për të ndërtuar. Marzhet e fitimit të zinxhirëve të mëdhenj të supermarketeve, të demonizuar nga socialistët e Gjeneratës Z, tashmë janë tepër të ulëta pas viteve të konkurrencës së pamëshirshme, një mrekulli e kapitalizmit modern. Taksat mbi pasurinë do të bëheshin konfiskuese dhe do të pengonin inovacionin.
Mos supozoni se dështimi i këtyre politikave, nëse zbatohen, do të sillte automatikisht një korrigjim të kursit. Evropa ka luftuar për dekada të tëra për t’i shpëtuar stagnimit me rritje të ulët të shkaktuar nga mbirregullimi i saj; ngritja e “peronistëve” statistë në Argjentinë ndihmon të shpjegohet shekulli i saj i rënies relative.
Prandaj, kundërshtimi i socializmit të Gjeneratës Z është një detyrë urgjente. Hapi i parë është që liberalët e tregut të lirë të ndalojnë së kërkuari falje. Një seri kritikash popullore ndaj kapitalizmit, secila me një grimcë të së vërtetës, kanë errësuar në tërësi urtësinë themelore se sipërmarrja private është në rrënjë të prosperitetit njerëzor. Po, njerëzit nuk janë gjithmonë racionalë, siç tregon ekonomia e sjelljes. Është e vërtetë se pabarazia ka rëndësi dhe se rritja është më e mirë kur shpërndahet gjerësisht. Tregtia e lirë dhe globalizimi krijojnë humbës po aq sa krijojnë fitues. Por kjo është koha më e mirë në historinë njerëzore për të lindur, duke pasur parasysh të ardhurat reale rekord, jetëgjatësinë e lartë dhe nivelet e ulëta të varfërisë ekstreme. Një mbrojtje energjike e kapitalizmit do të funksiononte më mirë në epokën e mediave sociale sesa leksionet e shkruara me dorë nga centristë pa karizëm si Sir Keir Starmer.
Qeveritë centriste duhet gjithashtu të zgjidhin problemet që ushqejnë pakënaqësinë popullore. Liberalët e “bollëkut” kanë të drejtë kur duan të ndërtojnë banesa të lira dhe infrastrukturë të bollshme. Politikanët duhet të ndalojnë së ngarkuari të rinjtë me barrën e financimit të pensioneve të tepërta. Sistemi tatimor duhet të sigurojë që meritokracia të mbizotërojë mbi trashëgiminë; taksa më të gjera mbi trashëgiminë dhe mbi pronën do të ndihmonin. Sfida më e vështirë do të jetë përçarja e shkaktuar nga përparimet në inteligjencën artificiale. Të majtët e Gjeneratës Z kanë dalë me listën e tyre të zakonshme të kërkesave: moratorium mbi qendrat e të dhënave dhe garanci për vende pune në qeveri. Liberalët duhet të jenë më pozitivë dhe më me imagjinatë në zgjidhjet e tyre, duke përdorur një përzierje taksash, shpërndarjeje të pronësisë së kapitalit dhe mbështetjeje për punëtorët, në mënyrë që përfitimet e tronditjeve në tregun e punës të ndahen gjerësisht.
Bota qeveriset nga pak gjëra të tjera
Populistët e kanë erën në vela; ndonjëherë mund të duket sikur liberalizmi i tregut është i dënuar me dështim politik. The Economist nuk pajtohet. Një mbrojtje e fuqishme e ideve që kanë sjellë pasuri të paprecedentë mezi është provuar. Shumë nga problemet që nxisin socialistët e Gjeneratës Z, si qiratë e larta, janë rezultat i tregjeve që nuk janë mjaftueshëm të lira, jo të lira me tepri. Ende ka kohë që liberalizmi të prodhojë sërish rezultate, dhe të fitojë debatin.